लेखक: सुनील आलूरकर ( राष्ट्रपती पुरस्कार विजेते )
इतिहासाच्या पानांवर केवळ पराक्रमाच्या कथा लिहिणारे अनेक राजे होऊन गेले, पण काळाच्या पडद्याआड गेल्यानंतरही ज्यांचे विचार आजही जिवंत आहेत आणि दिशादर्शक ठरत आहेत, असे युगपुरुष म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज. 'आज महाराज असते तर?' हा प्रश्न केवळ भावनिक नसून तो एक प्रशासकीय, राजकीय आणि सामाजिक चिंतनाचा विषय आहे. १७ व्या शतकात त्यांनी उभारलेले 'हिंदवी स्वराज्य' हे केवळ एका भूभागाचे राज्य नव्हते, तर ती एका कल्याणकारी राज्याची (Welfare State) संकल्पना होती. आजच्या जटिल जागतिक आव्हानांच्या काळात शिवरायांची हीच नीती आपल्याला नेमका मार्ग दाखवू शकते.
१. प्रशासकीय पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व
महाराजांनी 'अष्टप्रधान मंडळा'च्या माध्यमातून सत्तेचे विकेंद्रीकरण केले होते. आजच्या काळात, जिथे लालफितीचा कारभार आणि भ्रष्टाचार या मोठ्या समस्या आहेत, तिथे महाराजांची 'शून्य सहिष्णुता' (Zero Tolerance) नीती अत्यंत प्रभावी ठरली असती. "रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका," हा त्यांचा आदेश केवळ नैतिक नव्हता, तर तो प्रशासकीय शिस्तीचा सर्वोच्च नमुना होता. आजच्या डिजिटल युगात 'ई-गव्हर्नन्स' आणि पारदर्शकतेसाठी महाराजांचे हे तत्त्वज्ञान पायाभूत ठरू शकते.
२. कृषी संकट आणि जलव्यवस्थापन
आज देशातील शेतकरी आत्महत्या आणि हवामान बदलामुळे त्रस्त आहे. महाराजांनी त्या काळी शेतकऱ्यांना बैलजोड्या, बी-बियाणे पुरवणे आणि दुष्काळात सारा माफ करणे यांसारख्या उपाययोजना केल्या होत्या. त्यांनी किल्ल्यांवर आणि स्वराज्यात केलेल्या जलव्यवस्थापनाचे (Water Management) तंत्र आजही विस्मयकारक आहे. "पाणी अडवा, पाणी जिरवा" या आधुनिक घोषणांच्या कितीतरी आधी महाराजांनी पाण्याचे महत्त्व ओळखले होते. आज ते असते तर नद्या जोड प्रकल्प, शाश्वत शेती आणि शेतमालाला हमीभाव या विषयांवर त्यांनी जागतिक दर्जाचे मॉडेल उभे केले असते.
३. राष्ट्रीय सुरक्षा आणि नौदलाचे महत्त्व
"ज्यापाशी आरमार, त्याचा समुद्र" हे ओळखून महाराजांनी भारतीय नौदलाची पायाभरणी केली. आज हिंदी महासागरातील वाढती भू-राजकीय स्पर्धा पाहता, महाराजांची दूरदृष्टी आपल्याला अधिक प्रबळ नौदल उभारण्यास प्रेरित करते. तसेच, महाराजांचा 'गनिमी कावा' (Guerrilla Warfare) आजच्या काळात 'सायबर वॉरफेअर' आणि 'टेररिझम' विरुद्धच्या लढाईत स्ट्रॅटेजिक थिंकिंग म्हणून वापरला जाऊ शकतो. शत्रूच्या ताकदीपेक्षा आपल्या बुद्धीचा आणि भौगोलिक परिस्थितीचा वापर कसा करावा, हे त्यांनी जगाला शिकवले.
४. स्त्री सुरक्षा आणि सामाजिक समरसता
आजच्या काळात महिलांच्या सुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर आहे. महाराजांच्या राज्यात स्त्री, मग ती शत्रूची का असेना, तिला मातेसमान सन्मान दिला जात असे. रांझाच्या पाटलाला दिलेली शिक्षा हा महिलांवरील अत्याचाराविरुद्धचा एक मोठा संदेश होता. आज महाराज असते तर महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी आणि सुरक्षेसाठी कायद्याचा धाक आणि संस्कारांची जोड असणारे समाजमन त्यांनी घडवले असते. तसेच, सर्व जाती-धर्माच्या मावळ्यांना एकत्र घेऊन 'स्वराज्य' उभे करताना त्यांनी कधीही भेदाभेद केला नाही, हाच विचार आजच्या सामाजिक सलोख्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
५. पर्यावरण आणि शाश्वत विकास
महाराजांच्या 'आज्ञापत्रा'त झाडे तोडण्याबाबत कडक निर्बंध होते. "रयतेने लाविलेली झाडे तोडू नयेत, अगदी वाळलेले लाकूड हवे असल्यास तेही रयतेची संमती घेऊनच घ्यावे," हा विचार आजच्या 'क्लायमेट चेंज'च्या युगात किती महत्त्वाचा आहे, हे वेगळे सांगण्याची गरज नाही. विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल कसा साधावा, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे शिवरायांचे दुर्गविज्ञान आणि वनसंवर्धन होय.
छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ तलवारीचे धनी नव्हते, तर ते एक महान 'मॅनेजमेंट गुरु' आणि 'व्हिजनरी स्टेट्समन' होते. आज आपण केवळ त्यांच्या प्रतिमा पुजण्यापेक्षा त्यांचे 'विचार' अमलात आणणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. २१ व्या शतकातील भारताला महासत्ता व्हायचे असेल, तर शिवरायांची नीती, जिद्द आणि लोककल्याणकारी दृष्टी हाच आपल्या प्रगतीचा मार्ग ठरेल.
