लेखन : सुनील आलूरकर,
सहायक शिक्षक
'गुगल इफेक्ट' ते 'एआय ऑफलोडिंग'
आजकाल आपल्यापैकी अनेकांना लहानसहान गोष्टींसाठीही लगेच AI किंवा सर्च इंजिनची मदत घेण्याची सवय लागली आहे. एखादा ईमेल लिहायचा असो, गुंतागुंतीचा डेटा समजून घ्यायचा असो, किंवा अगदी साधे गणित करायचे असो, आपण क्षणात AI ला विचारतो. हे तंत्रज्ञान आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहे. पण या सोयीच्या मागे एक गंभीर प्रश्न दडलेला आहे: AI चा वापर केल्याने आपल्या बौद्धिक क्षमता खरोखरच कमी होत आहेत का?
या प्रश्नाचे उत्तर 'होय' किंवा 'नाही' असे सरळ नाही. हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला 'कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग' (Cognitive Offloading) या संकल्पनेकडे लक्ष द्यावे लागेल.
कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग: बुद्धीचे बाह्यीकरण
'कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग' म्हणजे आपल्या मेंदूचे काम बाहेरील साधनांवर सोपवणे. उदाहरणार्थ, पूर्वी आपण अनेक फोन नंबर लक्षात ठेवत होतो, पण आता ते काम मोबाईल फोन करतो. कॅल्क्युलेटर आल्यावर आपण तोंडी आकडेमोड करणे कमी केले. यालाच 'गुगल इफेक्ट' (Google Effect) असेही म्हणतात, जिथे आपल्याला माहिती कुठे मिळेल हे आठवते, पण ती माहिती स्वतः आठवत नाही.
AI च्या बाबतीत, हे ऑफलोडिंग अधिक खोलवर होत आहे. AI केवळ माहिती साठवत नाही, तर ते विचार करण्याची प्रक्रिया (Process of Thinking), विश्लेषण करण्याची क्षमता (Analytical Skills) आणि निर्णय घेण्याची प्रक्रिया (Decision Making) देखील स्वतःकडे घेत आहे.
चिंतेची बाजू: बौद्धिक क्षमतांचा ऱ्हास (Cognitive Atrophy)
जेव्हा आपण AI वर पूर्णपणे अवलंबून राहतो, तेव्हा आपल्या मेंदूच्या ज्या भागांना सतत आव्हान मिळणे आवश्यक असते, ते भाग निष्क्रिय होऊ लागतात. यालाच काही संशोधक 'कॉग्निटिव्ह ॲट्रॉफी' (Cognitive Atrophy) किंवा बौद्धिक क्षमतांचा ऱ्हास म्हणतात.
1.गहन विचारशक्तीचा अभाव: AI आपल्याला लगेच उत्तर देते. यामुळे आपण स्वतः प्रश्नाचे मूळ कारण शोधणे, विविध शक्यतांचा विचार करणे आणि स्वतःच्या निष्कर्षांवर पोहोचणे थांबवतो.
2.लेखन आणि सर्जनशीलता: AI ने लिहिलेले मजकूर वापरल्याने आपली स्वतःची भाषाशैली, शब्दांची निवड आणि सर्जनशील विचार करण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. MIT मीडिया लॅबच्या एका अभ्यासानुसार, AI वर जास्त अवलंबून राहिल्यास मेंदूची सक्रियता आणि स्मृती कमी होते.
3.निर्णय घेण्याची क्षमता: AI ने दिलेला सल्ला किंवा निष्कर्ष आपण लगेच स्वीकारतो. यामुळे आपल्या स्वतःच्या निर्णयावर विश्वास ठेवण्याची आणि त्या निर्णयाची जबाबदारी घेण्याची सवय कमी होते.
दुसरी बाजू: AI हे बुद्धीसाठी 'सायकल' आहे ?
या नाण्याच्या दुसऱ्या बाजूला, AI हे मानवी बुद्धीला अधिक उंचीवर नेणारे एक शक्तिशाली साधन आहे. स्टीव्ह जॉब्सने एकदा संगणकाचे वर्णन 'मनासाठीची सायकल' (Bicycle for the Mind) असे केले होते. AI हे आजच्या युगातील मनासाठीची 'रॉकेट सायकल' आहे.
1.वेळेची बचत आणि उच्च-स्तरीय विचार: AI मुळे आपल्याला डेटा गोळा करणे, सारांश तयार करणे किंवा पुनरावृत्तीची कामे (Repetitive Tasks) करण्यात वेळ घालवावा लागत नाही. हा वाचलेला वेळ आपण अधिक महत्त्वाच्या, सर्जनशील आणि मानवी समस्या सोडवण्यासाठी वापरू शकतो.
2.नवीन क्षमतांचा विकास: AI आपल्याला अशा गोष्टी शिकण्यास मदत करते, ज्या आपण पूर्वी कधीच करू शकलो नसतो. उदाहरणार्थ, जटिल प्रोग्रामिंग कोड तपासणे, मोठ्या डेटासेटमधून पॅटर्न शोधणे किंवा नवीन भाषा शिकणे.
3.मानवी स्पर्श आणि सहानुभूती: AI कितीही प्रगत झाले तरी ते मानवी अंतर्ज्ञान (Intuition), सहानुभूती (Empathy) आणि नैतिक निर्णय (Ethical Judgments) घेऊ शकत नाही. AI ने दिलेला डेटा आणि विश्लेषण वापरून, आपण अधिक मानवी आणि संवेदनशील निर्णय घेऊ शकतो.
AI चा वापर कसा करावा?
AI हे एक दुधारी शस्त्र आहे. ते आपल्याला अधिक हुशार बनवू शकते किंवा आळशी. हे पूर्णपणे आपल्या हातात आहे.
आपल्याला काय करायला हवे:
•AI ला 'उत्तर' विचारू नका, तर 'प्रश्न' विचारा: AI ला थेट काम सांगण्याऐवजी, त्याला विविध दृष्टिकोन, माहितीचे स्रोत किंवा संभाव्य उपाय विचारून, अंतिम निर्णय स्वतः घ्या.
•'ऑफलोडिंग' नव्हे, 'एन्हान्समेंट' करा: AI चा वापर आपल्या क्षमता कमी करण्यासाठी नव्हे, तर त्या वाढवण्यासाठी करा. AI ने तयार केलेला मजकूर तपासा, त्यात स्वतःचे विचार आणि भावना जोडा.
•मेंदूला आव्हान देत रहा: AI चा वापर न करता काही कामे स्वतःहून करण्याची सवय ठेवा. उदाहरणार्थ, तोंडी आकडेमोड करणे, नकाशा न पाहता रस्ता शोधणे किंवा स्वतःच्या शब्दात सारांश लिहिणे.
AI हे मानवी बुद्धीला पर्याय नाही, तर ते एक सहकारी आहे. जर आपण AI चा वापर केवळ सोयीसाठी केला, तर आपली बुद्धी नक्कीच मंदावेल. पण जर आपण AI चा वापर एक शक्तिशाली साधन म्हणून केला, ज्यामुळे आपल्याला अधिक सर्जनशील, अधिक विचारशील आणि अधिक मानवी समस्यांवर लक्ष केंद्रित करता येईल, तर AI मुळे आपली बौद्धिक क्षमता कमी होण्याऐवजी, ती एका नवीन स्तरावर पोहोचेल. भविष्यात, यशस्वी तोच होईल जो AI च्या मदतीने स्वतःच्या बुद्धीला अधिक धार देईल.
