जगभरात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) वेगाने प्रत्येक क्षेत्रात परिवर्तन घडवत आहे. उद्योग, आरोग्य, शेती, प्रशासन आणि शिक्षण या सर्वच क्षेत्रांमध्ये AI चा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवत आहे. अशा बदलत्या काळात महाराष्ट्र शासनाने शिक्षण क्षेत्राची भविष्यातील गरज ओळखत एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे. राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (SCERT), महाराष्ट्र यांनी कोटक एज्युकेशन फाउंडेशन यांच्या सहकार्याने विकसित केलेला ‘AI Sathee for Educators (शिक्षकांसाठी AI साथी)’ हा अभ्यासक्रम DIKSHA पोर्टलवर उपलब्ध करून दिला आहे. हा उपक्रम राज्यातील शिक्षकांना कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे ज्ञान, कौशल्ये आणि जबाबदार वापर शिकविण्याच्या दिशेने एक मैलाचा दगड ठरत आहे.
या अभ्यासक्रमात सहभागी होण्याचा योग आला आणि AI कडे पाहण्याचा माझा दृष्टिकोनच बदलला. सुरुवातीला AI म्हणजे प्रश्नांची उत्तरे देणारे तंत्रज्ञान, एवढीच माझी समज होती. मात्र अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर जाणवले की AI हे शिक्षकाची जागा घेणारे साधन नाही; उलट शिक्षकाला अधिक सक्षम, सर्जनशील आणि परिणामकारक बनविणारा एक विश्वासू सहप्रवासी आहे.
अभ्यासक्रमाची रचना अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि शिक्षककेंद्री आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मूलभूत संकल्पना, मशीन लर्निंग, दैनंदिन जीवनातील AI चा वापर, प्रभावी प्रॉम्प्ट लेखन, AI च्या साहाय्याने अध्यापन साहित्य निर्मिती, ब्लूमचे वर्गीकरण, कार्यक्षम विभेदित अध्यापन अशा सर्व विषयांची मांडणी अत्यंत सोप्या आणि व्यवहार्य पद्धतीने करण्यात आली आहे. त्यामुळे AI ची पूर्वमाहिती नसलेलाही शिक्षक आत्मविश्वासाने या तंत्रज्ञानाचा वापर करू शकतो.
या अभ्यासक्रमाने एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवली—AI चे सामर्थ्य त्याच्या उत्तरांमध्ये नसून आपण विचारलेल्या प्रश्नांमध्ये असते. प्रभावी प्रॉम्प्ट लिहिण्याचे कौशल्य आत्मसात केल्यास काही क्षणांत पाठयोजना, प्रश्नसंच, कार्यपत्रिका, सादरीकरणे, चित्रे, मूल्यमापन साधने आणि विद्यार्थ्यांच्या विविध क्षमतांनुसार अध्ययन साहित्य तयार करता येते. त्यामुळे शिक्षकाचा मौल्यवान वेळ वाचतो आणि तो विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी अधिक परिणामकारकपणे वापरता येतो.
विशेष म्हणजे या अभ्यासक्रमात AI च्या नैतिक आणि जबाबदार वापरावरही तितकाच भर देण्यात आला आहे. AI ने दिलेली माहिती अंतिम सत्य मानू नये, तिची पडताळणी करावी, विद्यार्थ्यांमध्ये चिकित्सक विचार विकसित करावा आणि तंत्रज्ञानाचा विवेकपूर्ण वापर करावा, हा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश या प्रशिक्षणातून मिळतो. आजच्या माहितीच्या युगात ही शिकवण प्रत्येक शिक्षकासाठी अनमोल आहे.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये तंत्रज्ञानाधारित शिक्षणाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. त्या दृष्टीने महाराष्ट्र शासनाने शिक्षकांसाठी ‘AI Sathee for Educators’ सारखा अभ्यासक्रम उपलब्ध करून दिला, ही दूरदृष्टी निश्चितच कौतुकास्पद आहे. बदलत्या काळाशी सुसंगत शिक्षक घडविण्याचा हा प्रयत्न केवळ प्रशिक्षणापुरता मर्यादित नसून शिक्षणाच्या गुणवत्तेत दीर्घकालीन परिवर्तन घडविणारा आहे.
शिक्षक म्हणून मला या अभ्यासक्रमातून सर्वाधिक भावलेली गोष्ट म्हणजे AI मुळे शिक्षकाचे महत्त्व कमी होत नाही; उलट ते अधिक वाढते. कारण AI माहिती देऊ शकतो, पण प्रेरणा देऊ शकत नाही. तो उत्तर शोधून देऊ शकतो, पण विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांतील स्वप्ने ओळखू शकत नाही. मूल्यांची जपणूक, संवेदनशीलता, संस्कार आणि माणूस घडविण्याचे कार्य आजही शिक्षकच करतो आणि भविष्यातही करणार आहे.
आज महाराष्ट्र शासनाने शिक्षकांना भविष्यातील शिक्षणासाठी सक्षम करण्याचा जो धाडसी आणि दूरदृष्टीपूर्ण निर्णय घेतला आहे, त्याचे मनापासून स्वागत केले पाहिजे. प्रत्येक शिक्षकाने DIKSHA पोर्टलवरील ‘AI Sathee for Educators’ हा अभ्यासक्रम केवळ प्रमाणपत्रासाठी नव्हे, तर स्वतःच्या व्यावसायिक विकासासाठी पूर्ण करावा. कारण भविष्य त्या शिक्षकांचे आहे, जे शिकणे कधीच थांबवत नाहीत.
शिक्षणात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा स्वीकार ही केवळ तांत्रिक क्रांती नाही; ती विचारांची क्रांती आहे. आणि या क्रांतीची सुरुवात महाराष्ट्र शासनाने योग्य वेळी, योग्य दिशेने केली आहे. हा उपक्रम राज्यातील प्रत्येक शिक्षकापर्यंत पोहोचला, तर उद्याचा विद्यार्थी अधिक सक्षम, अधिक सर्जनशील आणि जागतिक स्पर्धेसाठी अधिक सज्ज होईल, यात शंका नाही.
"मी AI वापरत होतो, पण योग्य प्रॉम्प्टिंगचे महत्त…
AI Sathee for Educators विषयीचा हा लेख वाचून AI …