समकालीन शिक्षण व्यवस्था एका ऐतिहासिक परिवर्तनाच्या उंबरठ्यावर उभी आहे. तंत्रज्ञानाचा वेगवान विस्तार केवळ माहितीच्या देवाणघेवाणीपुरता मर्यादित न राहता, तो आता मानवी बुद्धिमत्तेला पूरक अशा 'कृत्रिम बुद्धिमत्ते'च्या (AI) स्वरूपात वर्गावर्गांत पोहोचला आहे. महाराष्ट्र शासनाने नुकताच सुरू केलेला 'AI Saathi for Educators' हा उपक्रम याच परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. हा केवळ एक प्रशिक्षण कार्यक्रम नसून, राज्यातील ७.५ लाख शिक्षकांना आधुनिक शैक्षणिक आव्हानांसाठी सज्ज करणारे एक धोरणात्मक पाऊल आहे.
राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० (NEP 2020) मध्ये तंत्रज्ञानाच्या एकात्मिकरणावर (Technology Integration) विशेष भर देण्यात आला आहे. धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, शिक्षकांनी केवळ तंत्रज्ञानाचे वापरकर्ते न राहता, ते तंत्रज्ञान आपल्या अध्यापन पद्धतीत (Pedagogy) कशा प्रकारे प्रभावीपणे वापरू शकतील, यावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
महाराष्ट्र शासनाने याच धोरणात्मक उद्दिष्टाला अनुसरून १४ जुलै २०२६ रोजी मंत्रालयातून 'AI Saathi' या कार्यक्रमाची घोषणा केली. शालेय शिक्षण मंत्री श्री. दादाजी भुसे यांच्या हस्ते या अभ्यासक्रमाचे उद्घाटन झाले. हा कोर्स राज्याच्या २० तासांच्या अनिवार्य व्यावसायिक विकास कार्यक्रमाचा (Mandatory Professional Development) एक भाग म्हणून ४ तासांचा प्रमाणित कोर्स म्हणून समाविष्ट करण्यात आला आहे.
या कार्यक्रमाची व्याप्ती आणि अंमलबजावणीची आकडेवारी खालीलप्रमाणे आहे:
|
घटक
|
तपशील
|
|
लक्ष्यित गट
|
इयत्ता १ ली ते १२ वी पर्यंतचे ७.५ लाख शिक्षक आणि अधिकारी
|
|
भागीदारी
|
एससीईआरटी (SCERT) महाराष्ट्र आणि कोटक एज्युकेशन फाऊंडेशन (KEF)
|
|
वितरण व्यासपीठ
|
दीक्षा (DIKSHA) पोर्टल |
|
कालावधी
|
४ तास (प्रमाणित अभ्यासक्रम)
|
|
भाषा
|
मराठी (प्रादेशिक गरजांनुसार सानुकूलित)
|
या उपक्रमांतर्गत प्रगतीचा मागोवा घेण्यासाठी एससीईआरटीने एक विशेष 'ऑनलाइन डॅशबोर्ड' विकसित केला आहे, ज्याद्वारे नावनोंदणी, सहभाग आणि पूर्णता दराचे अचूक विश्लेषण केले जाईल.
अभ्यासक्रमाचे स्वरूप आणि संरचना
'AI Saathi for Educators' हा अभ्यासक्रम तीन मुख्य स्तरांवर विभागलेला आहे:
१. पायाभूत स्तर (Basic Level): AI ची प्राथमिक ओळख, लेसन प्लॅनिंग (पाठ टाचण), वर्गातील मूल्यमापन आणि प्रभावी 'प्रॉम्प्टिंग' (Prompting) तंत्रांची माहिती.
२. मध्यम स्तर (Intermediate Level): चौकस शिक्षण (Inquiry-based learning) आणि प्रकल्प आधारित शिक्षणासाठी AI साधनांचा प्रत्यक्ष वापर.
३. प्रगत स्तर (Advanced Level): तंत्रज्ञान प्रमुख म्हणून नेतृत्व करण्याची क्षमता विकसित करणे आणि शालेय स्तरावर व्यापक अंमलबजावणीसाठी मार्गदर्शन करणे.
हा कार्यक्रम जागतिक दर्जाच्या मानकांशी सुसंगत आहे. विशेषतः UNESCO च्या 'AI Competency Framework for Teachers' (AI CFT) मधील निकषांचा यात विचार करण्यात आला आहे. युनेस्कोच्या मते, शिक्षकांनी AI चा वापर करताना केवळ कार्यक्षमता वाढवणे अपेक्षित नसून, त्यातील नैतिक बाजू (Ethics), डेटा गोपनीयता (Privacy) आणि पूर्वग्रह (Bias) या विषयांची जाण असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
|
देश/संस्था
|
उपक्रमाचे स्वरूप
|
मुख्य उद्दिष्ट
|
|
UNESCO
|
AI Competency Framework
|
जागतिक स्तरावर शिक्षकांसाठी AI निकष निश्चित करणे
|
|
सिंगापूर
|
AI in Schools Initiative
|
वर्गातील वैयक्तिक शिक्षणासाठी (Personalized Learning) AI चा वापर
|
|
महाराष्ट्र (भारत)
|
AI Saathi for Educators
|
७.५ लाख शिक्षकांचे डिजिटल सक्षमीकरण आणि AI साक्षरता
|
हा कोर्स शिक्षकांसाठी अनेक अर्थांनी क्रांतिकारी ठरणार आहे:
•प्रशासकीय सुलभता: हजेरी, रिपोर्टिंग आणि निकाल तयार करणे यांसारख्या कामांसाठी लागणारा वेळ कमी होईल.
•अध्यापन पद्धतीत सुधारणा: वैविध्यपूर्ण शैक्षणिक साधने, व्हिडिओ निर्मिती आणि नाविन्यपूर्ण मूल्यमापन पद्धतींचा वापर करणे सुलभ होईल.
•विद्यार्थी केंद्रित शिक्षण: प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या शिकण्याच्या गतीनुसार (Personalized Learning) शैक्षणिक साहित्य तयार करणे शक्य होईल.
'AI Saathi for Educators' हा कोर्स महाराष्ट्राच्या शिक्षण क्षेत्रातील एक मैलाचा दगड आहे. हा उपक्रम केवळ तंत्रज्ञानाची ओळख करून देत नाही, तर शिक्षकांना भविष्यातील 'डिजिटल मेंटॉर' म्हणून घडवतो. जागतिक स्तरावर शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचे (EdTech) जे बदल होत आहेत, त्या प्रवाहात महाराष्ट्रातील शिक्षक आत्मविश्वासाने सहभागी होतील, याची खात्री या अभ्यासक्रमामुळे मिळते.
शिक्षण क्षेत्रातील हा बदल केवळ अनिवार्य नसून तो आवश्यक आहे. 'AI Saathi' मुळे राज्यातील शिक्षणाची गुणवत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचण्यास नक्कीच मदत होईल.
संदर्भ:
१. National Education Policy (NEP) 2020, Ministry of Education, Government of India.
२. UNESCO AI Competency Framework for Teachers, 2024.
३. Official Press Release, SCERT Maharashtra, July 2026.
४. Kotak Education Foundation Digital Literacy Impact Report, 2025-26.
मी AI SATHEE वर लॉगिन करून काही विषयांचा अभ्यास …
मी हा कोर्स पूर्ण केला आहे. विद्यार्थ्यांना स्व-…